- نقش سيد قطب دربيداري اسلامي

ب- سيد قطب و بيداري اسلامي

    بدون شك، یکی از چهره های کم نظیر جهان اسلامکه فریاد استکبارستیزی و اسلام خواهی او فراتر از مرزهای جغرافیائی کشورش طنینانداز شد شهید سید قطب است. با نگرشی کوتاه به تاریخچه جهاد و مبارزه در بسیاری ازکشورهای اسلامی مانند ایران، افغانستان، پاکستان، مصر، ترکیه و ... رگه های بسیارتاثیرگذاری از افکار و نظریات سید قطب را بوضوح می توان مشاهده کرد. در مقطع زمانیدهه سی و چهل در ایران، ترجمه کتابهای سید قطب بود که خوراک فکری مبارزان بویژهطلاب جوان در شناخت اهداف و روشهای استعماری و مارکسیستی را فراهم می کرد. کتابهایکوچک همو بود که مجاهدین افغان با خواندن آنها خشم شعله ور خود را بر پیکره کمونیسمخالی کردند و هم اینک نیز کتابخانه های بسیاری از مسلمانان آزادی خواه در جهاندهها کتاب و صدها مقاله از شهید سید قطب را به یادگار دارد.

نگاه گذرا به زندگینامه سید قطب

    . سید قطب به سال1906 میلادی مطابق با 1285شمسی در روستای موشه از توابع استان اسیوط مصر دیده به جهان گشود. پدرش حاج قطبابراهیم، هندي تبار و از محترمین و فعالان اجتماعی دیار خود بود. سید قطب دورانابتدایی را در روستای خود گذراند و همزمان با تحصیل در سن ده سالگی حافظ کل قرانشد. از آنجا که پدرش حاج ابراهیم عضو حزب وطنی اللواء بود، هرهفته جلسات بحث وبررسی مسائل مهم مصر و جهان اسلام در منزلش تشکیل می شد. در انقلاب سال 1919 م بههمراه پدر برای مردم سخنرانی می کرد و آنها را به جهاد ومقاومت تشویق می نمود و ایندر حالی بود که او 13 سال بیشتر نداشت. وی در سال 1920 م برای ادامه تحصیل بهقاهره سفر کرد و در سن 16 سالگی وارد دانشسرای عبدالعزیز قاهره شد. وی دانشگاهدارالعلوم را هم تجربه کرد .اما دانشجویی همچون سایرین نبود. استادان از استعداد وپشتکار او متعجب و در عین حال خوشحال بودند[1].وی پس از اتمام تحصیلات، به عنوان دبیر در وزارت معارف به استخدام و شش سال (1939ـ 1933) به تدریس ادامه داد. آنگاه به وزارتخانه منتقل و به عنوان ناظر بر فرهنگعمومی مشغول به کار شد.وی به مدت 8 سال در این پست بود و در تألیف کتابهای موردنیاز وزارت برای مدارس مشارکت کرد. وي به دلیل انتقاد از اوضاع داخلی و نگارشمقالات تند سیاسی مورد خشم واقع شد و به این جهت تصمیم به استعفا گرفت، ولی تلاشدکتر طه حسین باعث شد که از استعفای خود جلوگیری کند.طه حسین از وی درخواست کرد بهمدت دو ماه در منطقهٔ «صعید» به کار بازرسی بپردازد.

    سيد قطب از سال1940 تا 1945 بازرس وزارتخانه بود.طی این مدت طرحهای زیادی برای اصلاح سیستمآموزشی مصر ارائه داد که همواره به داخل کیسهٔمخصوص کاغذ باطله مقامهای ارشد انداخته میشد.

سید قطب و گرایشهای سیاسی

    سید، در پیدوستی كه با محمود عقاد پيدا كرده بود، به عضویت حزب وفد در آمد. بعد از دو سال باکنارهگیری از تمام احزاب مصری، در مقالةٔ شدید اللحنی در مجله«الرسالة» با عنوان«برنامههای خود را اصلاح کنید، یا قبل از فوت وقت کنار بکشید»نظر خود را در این باره اعلام کرد.

در سال1947م، مجلهای با نام اندیشه نو «الفکر الجدید» رامنتشر کرد و لکن با توجه به اوضاع اجتماعی، امتیاز آن را لغو کردند .

سید قطب و اخوان المسلمین

     سید قطب هنگاماقامت در آمریکا در بارة جمعیت اخوان المسلمین به خصوص پس از قتل رهبرو بنیانگذارآن «حسن النباء»، در سال 1949 به تأمل پرداخت.وی پس از بازگشت از آمریکا درتابستان 1951، آنچنان جامعهٔ آمریکا را تقبیح کرد کهمجبور شد از وزارت معارف عمومی استعفا کند. پس از آن با اخوان المسلمین رابطهبرقرار کرد و سرانجام در 45 سالگی از طریق «صالح عشماوی» به عضویت اخوان در آمد. در26 اکتبر 1954 به دنبال ترور نافرجام جمال عبدالناصر به دست یکی از اعضای اخوانالمسلمین بهانه لازم برای یکسره کردن کار اخوان به دست رژیم حاکم افتاد.سید قطبنیز همانند اغلب مبارزان اخوان دستگیر شد و به سختی و به طور بیرحمانه مورد شکنجهقرار گرفت. وی در 13 ژوئیه 1955، پس از یک محاکمه مضحک، به بیست و پنج سال زندانبا اعمال شاقه محکوم شد. هنگامی که جمال عبدالناصر در اوت 1965م اعلام کرد توطئهجدید اخوان المسلمین کشف شده است، سید قطب به عنوان رهبر اصلی آن دوباره دستگیر شدو پس از یک محاکمه کوتاه، سید قطب و دو تن از همکارانش به نام های محمد یوسف هواشو عبدالفتاح اسماعیل به مرگ محکوم شدند.سپس هر سه تن در سپیده دم 29 اوت 1966 بهدار آویخته شدند[2].

سید قطب وبيداري اسلامي:

     به اعتقاد برخي محققان، اگر بگوییم بیداری اسلامی که پرتوافشانیهای آن در جهان اسلام ـ پس از شکلگیری جنبش «اخوانالمسلمین» در مصر ـ آغاز گردید، بزرگترین حادثهی انسانی در دوران معاصر بهحساب میآید، سخن گزافی نگفتهایم. به طور حتم این بیداری در زمانی ازراه رسید که پروردگار ـ سبحان ـ مقرّر و مقدّر فرموده بود، هرچند که باعثشگفتی بسیاری از مردم گردید.

     البته در اين مسئله عوامل مهمي دخيل بود. يكياز اين عوامل جنبش اسلام خواهي در ميان روشن فكران بود. در ميان متفكران مسلمانمصري گروه جدیدی پدید آمدند که نه یکباره غرب را رد کردند و نه معتقد بودندهر چه در غرب وجود دارد، منفی است، بلکه میگفتند: چیزهای بسیار خوبی در غربنهفته است که باید از آن استفاده کرد؛ همچون پیشرفت علم و تکنولوژی وصنعت، روحیهی بالای کار و تلاش، وجدان کاری، و عظمت برنامهریزی ... و درعین حال سخت معتقد بودند که بسیاری از امور اجتماعی غرب برای یک انسانمسلمان زیان دارد؛ همچون کفر و الحاد، و فکر ماتریالیسم که اساساً منکر وجودخداوند ـ سبحان ـ میباشد، به اضافهی رواج فساد اخلاقی که انسان را ازمقام انسانیّت تا سطح چهارپایان و حتّی پایینتر از آن تنزّل میدهد، وهمچنین ویژگیهای اجتماعی که هر گونه احساس و وجدان را از ضمیر انسان وزندگیاش میزداید و ارکان خانواده و روابط انسانی را ویران میسازد. چنینارزیابی نوینی از جامعه و فرهنگ غرب از سوی طلیعهداران بیداری اسلامی،باعث غم و اندوه بسیار برنامهریزان و مبلّغان غربزده گردید. آنان اینمفهوم غلط را در ذهن روشنفکران القاء کرده بودند که فرهنگ غرب یک مجموعهیواحد است و هرگز نمیتوان اجزای ـ خوب و بد ـ آن را از هم جدا کرد[3]!

     در اين ميان، مي بينيم كه نقش بيدار گرانهشهيد قطب در راستاي بيداري اسلامي پررنگ تر بوده و تلاشها، و انديشه هاي اسلامخواهانه وي در اين جهت نقش زيرساختي و بنيادي دارد. محور اصلیاندیشه های سیاسی ـ اجتماعی سید قطب ایجاد حکومت الهی برمبنای قوانین اسلام بود.به همین علت هم استکبار و استعمار ستیزی را همواره قدم اول استقلال و ایجاد حکومتاسلامی می دانست. با توجه به این موضوع به چند محور اصلی اندیشه های سید قطب كه درراستاي اهداف بيدارگرانه وي در جامعه اسلامي قرار دارد می پردازیم:

 

1-غرب ستیزی:

    سید قطب يكيمتفکران متعهد جهان اسلام است  كه درانتقاد و به چالش گرفتن فرهنگ وارداتي غرب، در رديف بيدار گراني چون: سید جمالدیناسد آبادی، آیت الله کاشانی، محمد عبده، اقبال لاهوری و امثال آنان جاي مي گيرد.وي به شدت با فرهنگ غربي مخالفت  نموده واز اندیشه و اخلاق غربی انتقاد كرد. از منظر سيد قطب امريگاه بسان كارخانه ي ميماند كه تنها مي تواند نقش ابزار مادي را بازي كند از هرگونه معنويت و كرامتانساني بدور مي باشد:

   «آمریکا این صلاحیّت را دارد که کارگاه صنعتی جهان باشد، امّا اینکهتمام جهان آمریکا شود، این به راستی یک جنایت انسانی است! این یک حادثهیغمانگیز است[4]».

 در جاي ديگر مي گويد:

    «آمریکا از بزرگترین دروغهایی است کهآدمی شناخته است. ما میتوانیم در زمینههای مکانیکی، الکتریکی، شیمی وامثال آن از آمریکا بهره بگیریم، امّا از اینکه نظری از قبیل روش تدریسخواسته باشیم استفاده کنیم، شدیداً دچار خطا شدهایم. امّا آنان که ازآمریکا صحبت میکنند و گویی که از عجایب هفتگانه سخن میگویند، آنان درتلاشند که ارزش جدیدی را برای خود دست و پا کنند[5]».

    سيد قطب درمقاله ای ديگري به نام «عود الی الشرق»  فرهنگ غرب را فرهنگ حیوانی و پست  مي خواند. در قسمتی از این مقاله آمده است:

     «حیات غرب بدونشک هم لذیذتر است و هم راحت تر ولی از نظر انسانیت بهتر، والاتر و گرامی تر نیست.حیات غرب حیاتی است که زن در آن از هر قیدی رهاست. آری حیات غرب، حیات لذیذی است.لکن حیاتی است پست تر از حیوان، زیرا فقط غرایز جنسی دیده می شود. در غرب هیچ قیدینیست و این را آزادی می نامند. بله آزادی است اما نه آزادی روح بلکه آزادی بدن،آزادی حیوانیت نه آزادی انسانیت[6].»

 

2- نقداسلام امریکایی:

     اولین اندیشمندجهان اسلام که کلمه اسلام امریکایی را مطرح کرد، سید قطب بود. او اسلام را بهاسلامي راستين و اسلام آمريكائي تقسيم مي كند، از منظر وي، اسلام آمريكائي، اسلاموارداتي و بي ريشه و تقلبي بوده كه منافع استكباري امريكا در قالب آن به دست ميآيد. در انديشه سياسي و غرب ستيزانه سيد قطب اسلام امريكائي چونان جعبه سر بسته يمي ماند كه ما آن را از آن بر مرزهاي وارد كرده باشيم، به گونه ي كه گاهي شكسته وگاهي فاسد از آب در مي آيد، چنين ديني كه در غرب مونتاژ گرديده نه در مقابل چشمانما تهيه شده و نه تسكين دهنده درد هاي ما است[7].وی در این زمینه می نویسد:

     «این روزها امریکایی ها باز به فکر اسلامافتادند. آنها نیازمند اسلام هستند تا در خاورمیانه و کشورهای اسلامی آسیا و آفریقابا کمونیسم بجنگند ... البته اسلامی که امریکا و غربی های استعمارگر و همپیمانانشاندر خاورمیانه خواستار آن هستند، همان اسلامی نیست که با استعمار می جنگد و باخودکامگی ها مبارزه می کند، بلکه فقط اسلامی است که با کمونیست مبارزه می کند. زیراآنها اسلامی نمی خواهند که حکومت کند و اصولا تحمل حکومت اسلامی را ندارند؛ چراکهوقتی اسلام حکومت یافت امتی دیگر تربیت و ایجاد می کند و به ملتهای می آموزد که تهیهقدرت و قوه واجب است و طرد و نفی استعمار فرض است و کمونیست هم مانند استعمار آفتیاست و هر دو دشمن هستند و تجاوزکار[8].»

وی درباره تقسیم جامعه به جامعه اسلامی و جاهلی می گوید: «یااسلام یا جاهلیت! حد وسطی وجود ندارد که نیمی اش اسلام و نیم دیگرش از جاهلیت باشدو اسلام آن را بپذیرد و بدان رضایت دهد. دیدگاه اسلام روشن است؛ حق واحد و تعددناپذیر است. حکم یا حکم خداست و یا حکم جاهلی است. قانون یا قانون خداست و یا هواو هوس[9].»

     يكي از بنيادي ترين موضوع كه در انديشهبيدارگرانه سيد قطب مي بينيم اين است كه وي جاهلیّت دیروز را با جاهليت مدرنامروزي جمع نموده و فرقی را از این لحاظ بین آن دونمي داند. به همین جهت،قرن بیستم ـ عصر علم و تکنولوژی و پیشرفت ـ را قرن جاهلیّت مینامید و «غرب»را طلیعهدار این جاهلیّت معرفي مي كند. چنانچه نظریاتی را دربارهی غربمطرح ساخت که غرب از آن به خود لرزید، خصوصاً بعد از اینکه به مدّت دوسال در آمریکا زندگی کرد، و همین بود که نتوانست وجودش را تحمّل کند؛ زیرااو معتقد بود که دیگر دوران سیادت و رهبری غرب و نژاد سفید! به سر رسیدهاست[10].

3- مبارزه با صهیونیسم يهودي -مسيحي:

    سید قطب یهود وصهیونیسم جهاني را بزرگترين خطر، براي جهان اسلام و وحدت اسلامي مي دانست. حتی چندروز قبل از اعدام، به یکی از دوستانش گفته بود: «یهود خود را برای سلطه جهانیآماده می کند. همه مردم جهان مخصوصا مسلمانان باید مراقب باشند» سید قطب نسبت بهجنبش یهود و صهیونیسم شدیدا بد گمان بود و آن را عامل انحطاط و عقب ماندگی جوامعاسلامی میدانست. وی در این باره می نویسد:

     « معتقد هستمکه هرکجا دعوتی برخلاف اخلاق و دعوت به بی عفتی و اشاعه فحشاء و ربا و جنگ است،دست صهیونیسم در کار است. کارل مارکس یهودی بود و از پشت پرده کمونیسم اخلاق و ادیانرا کوبید. دورگهایم با نقاب جامعه شناسی و اخلال در سازمان خانواده فضیلت و اخلاقرا از میان برد و ساتر یهودی و یا نیمه یهودی از ماورای اگزیستانسیالیسم و احتراممنتهی به حیوانیت فرد ـ و فروید یهودی از پشت منطق روانکاوی ـ غریزه جنسی را مرجعاحساس دینی، هنری و خانوادگی دانست. اینها یک تصادف نیستند.

 

4- اسلام یگانه دین رهایی بخش عدم جدايي آن از سياست:

    سید قطب اسلامرا یگانه دین رهایی بخش از مشکلات جوامع بشری می داند كه عدالت اجتماعي و برابري ومساوات در پرتو اين قانون الهي قابل دستيابي است.او معتقد است هیچ نظامی غیر ازنظام اسلامي نمی تواند سعادت بشری را فراهم کند[2].در نگاه سيد قطب، اسلام به عنوان دوستي صميمي تعريف شده كه حدود چهارده قرن ازرفاقتش با ما مي گذرد كه در سختيها و راحتيها مونس و قرين ما بوده است:

      « اسلام دوست صميمي ماست، دوستي او با ما ازچهرده قرن پيش شروع شده و در تمام اين مدت در خير و شر، در رفاه و گرفتاري، ما رارها نكرده است؛ چه آنگاه كه روي ترش به او نشان داديم چه زماني كه به استقبال اوشتافتيم، بعد از همة اين جريانات باز او بهترين صديق ما است، نام اسلام در قلوب مااهتزاز آور است، در احساسات ما خاطرات شيرين و در روح ما آهنگ دلنشين دارد[3].»

     با چنين قانونيثابت و استواري مي توانيم در برابر دشمنان دروني و بيروني ضامن سعادت خويش باشيم.در انديشه سيد قطب اسلام سلاحي نفوذ ناپذيري است كه در اختيار جامعه اسلامي و تودةمردم قرار دارد كه رهبران ديني و پيشگامان اصلاحات اجتماعي با بهره گيري از اينآئين پويا، مردم را دعوت نموده و به آنها نيرو بشخند و آنان را با حرارت و شوق وصفناشدني به سمت و سوي مقصد و بيداري حركت دهند[4].

      وی همچنینمعتقد است آینده در قلمرو اسلام خواهد بود. در این باره می نویسد:

      «شکی نیست علیرغم این دشمنی ها و کارشکنی ها، آینده در قلمرو اسلام است و ما اینک جهادی طولانی،دشوار و پرخطر داریم. این جهاد برای نجات فطرت از لابلای انبوه ابرهای تیره و پیروزساختن آن بر تیرگی هاست. باید برای این جهاد مجهز شویم و قوای فراوان آماده سازیم. تجهیزات لازم برای این جهاد فقط یک چیز است: آشنایی کامل با حقایق اسلام وفراگرفتن دین در سطح عالی آن[5].»

5- تشكيل حكومت اسلامي

  يكي از دغدغه ها و آرزو هاي بنيادي سيد قطب مانند ساير بيدار گران و مصلحانبزرگ، تشكيل حكومت ديني مبتني بر قوانين و مقررات اسلامي بود. از منظر سيد قطباسلام دين دير و معبد و زندگي فردي نيست تا فقط در درون دلها لاله نموده و هيچگونهآثار اجتماعي و برنامه ي براي مديريت سياسي جامعه نداشته باشد بلكه اين دين آمدهتا حكومت نمايد و در قالب عينيت بخشيدن به قوانين خويش، جامعه را به سمت و سويتكامل و ترقي و پيشرفت هدايت كند:

     « اگر بخواهيم اسلام عامل نجات باشد بايدحكومت كند و بايد فهميد كه اين دين نيامده است كه در معابد گوشه نشين شود، ونيامده است تا در دلها فقط لانه بگيرد، بلكه آمده است حكومت نمايد و زندگي را بهوضع شايسته ي اداره كند . . .  اگر بخواهيماسلام با مشكلات نام برده(اجتماعي و قومي) و مشكلات ديگر مقاومت كند و دردهاي مارا درمان كند و براي علاج آنها چاره نشان دهد، بايد با حكومت و تشكيلات حكومتي اشافكار و مقررات خود را به مرحله اجرا در آورد[6]».

    به اعتقاد سيد قطب اسلام زماني ميتواند به توزيع عادلانه ثروت و بر قراري مساوات و عدالت و برابري در جامعه دستيازد كه از سيستم سياسي و دستگاه حكومتي قدرتمند بر خوردار باشد. در قالب حكومتاست كه تمام ظرفيتهايش را براي ادراه جامعه گسيل داشته، توده هاي مردم را برايدفاع از كيان ميهن بسيج نمايد و نيروي نظامي و دفاعي تشكيل دهد در مجامع بينالمللي و معادلات سياسي و روابط خارجي جامعه اسلامي را با موفقيت رهنمون سازد، همهاينها در قالب يك سيستم سياسي مبتني بر قوانين اسلام دستيافتني است[7].بر اين اساس است كه مي بينيم سيد قطب تنها حكومتي را عامل نجات جامعه انساني معرفيمي كند كه بر خواسته از قوانين و شريعت اسلامي باشد؛ زيرا به عقيده او تنها دينيكه ضامن سعادت بشر را تأمين نموده و نياز هاي امروزي جامعه انساني را بر طرف ميسازد، دين اسلام بوده كه با حكومت اسلامي اين اهداف را محقق مي كند:

    « تنها اسلام است كه هم به فكر وطنخواهي و هم به فكر عدالت اجتماعي است و آنان را يكجا تحقق مي بخشد، بدون آن كهايندو فكر معارض يكديگر باشند. تنها شريعت اسلامي قادر است كه به شرايط زندگيامروزي جواب مثبت دهد و با پيشرفت حيات بشري هماهنگي كند. راهي را كه به سوي آندعوت مي كنيم تنها راهي است كه ضامن زندگي شريف تر و گرانبها تري براي اين امتاست. بايد اسلام حكومت كند؛ زيرا اسلام يگانه عقيدة مثبت و حيات دهنده است و درافقي بالاتر از مسيحيت و حكومت هاي كمونيستي قرار دارد؛ زيرا مسيحيت و كمونيسم دورانخود را گذرانده اند. بالاخره بايد اسلام حكومت كند؛ زيرا اسلام از اول هم به ماهيتوارد بوده و هم به طبيعت زندگاني آنشاتر. . . [8]».

   بنابر اين، مي توانيم دستاورد انديشه سياسي واجتماعي سيد قطب را در راستاي بيداري اسلامي اينگونه خلاصه كنيم: سيد قطب يكي ازمتفكران اسلامي است كه در جهت بيداري اسلامي نقش بنياديني داشته است و مهمترينسازو كاري كه وي در راستاي بيداري اسلامي از آنها بهره گرفته است عبارتند از: غربستيز، نقد اسلام امريكائي وارداتي، مبارزه بي امان با صهيونيزم يهودي – مسيحي،اسلام تنها دين رهايي بخش و تشكيل حكومت ديني مبتني بر قوانين اسلام. انديشه بيدارگرانه سيد قطب مانند سيد جمال الدين اسد آبادي، در مصر محدود نگرديده بلكه درتحولات اجتماعي و نهضت هاي اسلامي جهان اسلام در دوران معاصر تأثير بسزائي داشتهاست

---

---

شبنم احساس...